Ethisch helder probleem
Ziektewinst
'uithollen verzekering'
Verzekeringsartsen
Zekere dwang
Lot en daad
Objectivering
Wat zegt Donner over de WAO?

"Het moet voor iedereen in dit land duidelijk zijn, dat er iets volkomen absurds aan de hand is. Ik las vanmorgen dat er weer meer mensen in de WAO terecht zijn gekomen. Het gaat maar door. Terwijl iedereen mensen kent waarvan je je afvraagt hoe is het in vredesnaam mogelijk dat die mensen een WAO-uitkering krijgen. Volgens mij is de angst bij mensen om niet in de WAO te komen groter dan om wel in de WAO te komen."

Ethisch helder probleem
Op dit moment hebben er bijna 1 miljoen geheel of gedeeltelijk arbeidsongeschikten een WAO-uitkering. Het voorstel van Donner is om in de toekomst alleen volledig arbeidsongeschikten toe te laten treden. Voor de overigen gaat hij uit van beschikbare arbeidscapaciteit. Deze groep zal met de werkgever moeten werken aan herstel en reïntegratie, of ontslag riskeren.

"Ik vind het ethisch niet zo'n moeilijk probleem omdat het zo helder is. Hoe verdeel je in de samenleving de middelen? Je geeft niet de middelen die je van andere mensen afpakt, via premies en belastinggeld, aan mensen die best voor zichzelf kunnen zorgen. Daar zit toch een soort basaal gevoel van rechtvaardigheid in, nou dat is dus echt ethiek! De situatie is nu principieel immoreel en unfair. Iedereen in de samenleving die maar een kreet uit en zegt: "ik kan niet werken", krijgt geld dat anderen moeten opbrengen. Wat Donner nu wil doen, is niet tegen de ethische principes van rechtvaardigheid in, maar het is juist volledig ermee in overeenstemming. "

Volgens Dupuis moeten mensen die echt arbeidsongeschikt zijn een goede uitkering krijgen. Want zij zijn waardevolle medeburgers. Zij zijn eenvoudig te identificeren omdat zij door ernstige lichamelijke beperkingen niet in zijn staat om te werken.

Ziektewinst
In de jaren zeventig was er een enorme recessie waardoor de bedrijven moesten saneren. Veel werkgevers en werknemers hebben de WAO toen gebruikt als een alternatief voor een werkloosheidsregeling. En het aantal deelnemers in de WAO groeit nog steeds. Horen al die mensen daar wel thuis?

"Het is niet moeilijk om een ziekte aan te geven. Iedereen die maar lang genoeg nadenkt en tobt, die voelt zich uiteindelijk burnt-out. Je kunt jezelf natuurlijk heel makkelijk in zo'n positie brengen; je hoeft het maar te zeggen en dan is het al genoeg. Het is nooit te bewijzen. De kern van het probleem is dat wij veel te gauw het traject van het ziek zijn kiezen. Er bestaat zelfs het woord ziektewinst in onze taal. Het is in Nederland zo geregeld dat je winst hebt als je je ziek meldt, uiteindelijk. Dit is toch wel heel vreemd. We hebben de weg terug naar een fatsoenlijk gebruik van de WAO nooit meer kunnen vinden. Ethisch gezien is de arbeidsmoraal in Nederland, onder grote groepen, door deze omgang met de WAO volkomen verloren gegaan."

'uithollen verzekering'
WAO is een volksverzekering. Een verzekering is erop gericht om lijden dat mensen overkomt te verzekeren in de vorm van financiële compensatie. Een verzekering is geen absoluut recht waar men naar believen gebruik van kan maken.

"Rechtvaardigheid, fairness, billijkheid, dat zijn de morele principes die op het spel staan bij zo'n sociale verzekering. En het was totaal unfair geworden, voornamelijk naar de mensen die wel werken. Dat dat een beetje hersteld wordt, lijkt mij gewoon een ethische vereiste van de eerste orde. Nu is het hele karakter van een verzekering uitgehold."

Verzekeringsartsen
Zowel werkgevers als werknemers hebben in het verleden de WAO op een verkeerde manier gebruikt. Maar natuurlijk is er bij de toetreding ook een rol weggelegd voor de artsen.

"Ik heb het zelf een keer meegemaakt dat een medewerker geen zin had om te werken. De bedrijfsarts koos de partij van die persoon zonder zich maar enigszins af te vragen of dat reëel was. Hij verklaarde de persoon ongeschikt om te werken. Dat is een soort trend geweest. Artsen keken op geen enkele manier kritisch of iemand echt niet kon werken. "

Vanuit de medische ethiek heeft Dupuis natuurlijk een beeld over welke rol de artsen bij de WAO-problematiek spelen.

"Mijn theorie is dat artsen leren om wel te doen, dat hoort bij het dokter zijn. In ieder geval is dat de suggestie en het uitgangspunt. Maar de dokters die in de verzekeringsgeneeskunde werken, die kunnen mensen niet genezen. Zij kunnen mensen wel op een andere manier weldoen, door ze aan een uitkering te helpen. Ik heb het idee dat zo'n mechanisme daar werkt. Het zijn vrij onafhankelijke heren en dames die toch redelijk zelfstandig zijn in het toewijzen van uitkeringen. Ik heb de indruk dat daar een soort vrijheid heerst waar je echt vraagtekens bij zou moeten zetten.

Zekere dwang
Volgens Donner moeten de boetes voor werkgevers bij WAO worden afgeschaft. En als een werknemer niet meewerkt aan zijn herstel en reïntegratie dan kan er ontslag dreigen. Is dat wel ethisch?

"Ik denk dat het ethisch gezien fair is dat de werkgever meer ruimte krijgt om tot een zekere dwang te komen om de werknemer te laten werken. En wil een werknemer niet werken, dan niet. Want niemand hoeft te werken in Nederland, maar daar moet je dan ook de gevolgen van ondervinden." En over de verschuiving van WAO naar de WW of de bijstand, zegt Dupuis: "De kans is toch groot dat mensen daar op een gegeven ogenblik uit weg willen."

Voor veel WAO toetredingen is de werkgever niet of maar deels verantwoordelijk. Je kunt alleen maar iemand straffen die echt volledig verwijtbaar handelt.

"Misschien zouden we weer naar de oude regeling moeten terugkeren? Hierbij gaat het om arbeidsgerelateerd letsel, en niet bijvoorbeeld om een ski-ongeluk. Je zult als werkgever maar veel mensen in dienst hebben die allemaal leuk gaan skiën. Wat als er een paar terugkomen met verzwikte enkels of veel erger? Dan zou de werkgever daarvoor aansprakelijk zijn?"

Lot en daad
"De echte ouderen, die moet je met rust laten. De jonge generatie die goed opgeleid is, die wisselt voortdurend van baan. Het is geen drama om naar een andere baan te gaan, het lijkt mij een drama om verder thuis te moeten zitten," bekent Dupuis.

"In de ethiek wordt er een verschil gemaakt tussen lot en daad. Lot is wat mensen treft, daar is niets aan te doen en daad is waar je zelf mede verantwoordelijk voor bent. Mensen moeten hun eigen verantwoordelijkheid weer eens nemen. Natuurlijk moet je de werknemer wel bescherming geven, want het is in het algemeen toch wel een iets zwakkere partij. Maar het moet ook mogelijk zijn dat mensen uit elkaar gaan. En stel dan maar een tijdelijke overgangsregeling in waar iemand ruim de tijd heeft om een andere baan te zoeken. Als iemand niet op de goede plek zit en de werkgever heeft geen andere baan, dan moet de werknemer iets nieuws zoeken, in plaats van zich ziekmelden. En voor de hele lastige groepen, die door langdurig gebruik van de bestaande regelingen vrijwel helemaal uit de maatschappij zijn weggeraakt, zul je reïntegratietrajecten moeten maken."

Objectivering
Als je een mild systeem hebt van uitkeringen bij ziekte, dan zullen we moeten accepteren dat er streng gecontroleerd wordt. Of we spreken af dat het individu zelf de verantwoordelijk heeft; dat betekent vrijheid, maar wel alles zelf regelen, denkt Dupuis.

"Wat geef je iemand niet voor een cadeau als je zegt, je hoeft de rest van je leven niet meer te werken. Wij zorgen dat u een inkomen van staatswege krijgt. Er zal straks voor de echte arbeidsongeschikten zeer zwaar gekeurd moeten worden, en niet door één arts. Die groep, dat kan toch niet meer dan 100.000 of 200.000 mensen zijn. Nou de rest niet dus! Ziekte moet geobjectiveerd kunnen worden."

"We moeten gewoon aan de slag."

Verschenen in Maandblad reïntegratie